क्रमशब्द उभयसंहितावाच्यः। स कथम्?
अनुलोमविलोमाभ्यां त्रिवारं हि पठेत् क्रमम्।
विलोमे पदवत् सन्धि रनुलोमे यथाक्रमम्।। 1।।
यथाक्रमं यथासंहिता इत्यर्थः। अन्यच्च- वर्णक्रमः अक्षरसमाम्नाय एव इत्यारण्यके- कथमभिष्टुयादित्यक्षरशाः। चतुरक्षरशाः। पच्छाः। अर्द्धर्च्चशाः। ऋक्शाः इति। (ऐ. ब्रा.6 पञ्चि.2 खं.) ब्राह्मणम्। भूयांसि तु समाम्नानात् व्यञ्जनमात्रन्तु तत्तस्याभिधानस्य भवति (निरु. उ.6 अ. 1खं. 13) इति नैरुक्ताः। क्रमः संहितावाची कथम्? पदप्रकृतिः संहिता (निरु. पू. 6 खं. 17) इति नैरुक्तवचनात् सा क्रमरूपा इत्यर्थः।
क्रमपदः- क्रमः संहिता। तस्याः पदानि (1)। (क्रमपारः, क्रमपद) इति द्वे प्रकृतिपारायणे। (क्रम जटः, क्रमदण्डः) इति द्वे विकृतिरूपे। विकृतिस्तु अष्टविधा भवति। तच्च-
जटा माला शिखा रेखा ध्वजो दण्डो रथो घनः।
अष्टौ विकृतयः प्रोक्ताः क्रमपूर्वा महर्षिभिः।। 1।। इति।
आसां मध्ये जटादण्डयोः प्राधान्यम्। तत्कथम्? जटानुसारिणी शिखा। दण्डानुसारिणी माला, रेखा, ध्वजो, रथश्च। घनस्तूभयानुसारित्वात्। अस्याः नियमवाक्यानि, उदाहरणानि च सन्ति व्याळि कृतजटापटले।
तत्र जटावाक्यम्-
क्रमे यथोक्ते पदजातमेव द्विरभ्यसेदुत्तरमेव पूर्वम्।
अभ्यस्य पूर्वञ्च तथोत्तरे पदेवसानमेवं हि जटाभिधीयते।।1।।
अस्यार्थः - क्रमे यथोक्ते सति, क्रमो द्वाभ्याम् ... इत्याद्युक्ते, क्रमप्रकारे पदजातं, पदद्वयं वा, पदत्रयं वा द्विवारमभ्यसेत्। द्विवारं पठेत्। अभ्यासप्रकारः - उत्तरमेव पूर्वम्। क्रमवत्पदद्वयं गृहीत्वा पूर्वं नाम प्रथममुत्तरपदमभ्यसेत्। तत उत्तरपूर्वपदयो स्सन्धानाद्वरा पूर्वं द्विरभ्यस्योत्तरे पदेवसानम्। एवं प्रकारेणाध्ययनं जटाभिधीयते, कथ्यते। हीति निश्चयार्थम्। उदाहरणेन दृश्यते अग्निमीळईळेग्नि मग्निमीळे। ईळे पुरोहितं पुरोहित मीळ ईळे पुरोहितम्। इत्यादि ज्ञेयम्।
जटोदाहरणम् द्वितीयम्-
समिधाग्निमग्नि समिधा समिधाग्निम्। समिधेति सम्-इधा। अग्निन्दुवस्यत दुवस्यताग्नि मग्निन्दुवस्यत। दुवस्यत घृतैर्घृतैर्दुवस्यत दुवस्यत घृतैः। घृतैर्बोधयत बोधयत घृतैर्घृतैर्बोधयत। बोधयतातिथि मतिथिं बोघयत बोघयतातिथिम्। अतिथिमित्यतिथिम्।। आस्मिन्नस्मिन्नास्मिन्न्। अस्मिन्हव्या हव्यास्मिन्नस्मिन्हव्या। हव्या जुहोतन जुहोतन हव्या हव्या जुहोतन। जुहोतनेति जुहोतन।। 1।। इति
अथ दण्डलक्षणम् -
क्रममुक्त्वा विपर्यस्य पुनश्च क्रममुत्तरम्।
अर्द्धर्चादेवमुक्तोयं क्रमदण्डोभिधीयते।। 2।।
उदाहरणं यथा - अग्निमीळे। ईळेग्निम्। अग्निमीळे। ईळे पुरोहितम्। पुरोहितमीळेग्निम्। इत्यादि ज्ञेयम्।
दण्डोदाहरणम्-
समिधाग्निम्। अग्निं समिधा।
समिधाग्निम्। समिधेति सम्- इधा। अग्निन्दुवस्यत। दुवस्यताग्नि समिधा।
समिधाग्निम्। समिधेति सम्- इधा। अग्निन्दुवस्यत। दुवस्यत घृतैः। घृतैर्दुवस्यताग्नि समिधा।
समिधाग्निम्। समिधेति सम्- इधा। अग्निन्दुवस्यत। दुवस्यत घृतैः। घृतैर्बोधयत। बोधयत घृतै र्दुवस्यताग्नि समिधा।
समिधाग्निम्। समिधेति सम्- इधा। अग्निन्दुवस्यत। दुवस्यत घृतैः। घृतैर्बोधयत। बोधयतातिथिम्। अतिथिं बोधयत घृतैर्दुवस्यताग्नि समिधा।
समिधाग्निम्। समिधेति सम्- इधा। अग्निन्दुवस्यत। दुवस्यत घृतैः। घृतैर्बोधयत। बोधयतातिथिम्। अतिथिमित्यतिथिम्।।
आस्मिन्। अस्मिन्ना।
आस्मिन्न्। अस्मिन् हव्या। हव्यस्मिन्ना।
आस्मिन्। अस्मिन् हव्या। हव्या जुहोतन। जुहोतन हव्यास्मिन्ना।
आस्मिन्। अस्मिन् हव्या। हव्या जुहोतन। जुहोतनेति जुहोतन।।
अथ माला लक्षणम्-
ब्रूयात् क्रमविपर्यासा- वर्द्धर्चस्यादितोन्ततः।
अन्तञ्चादिं नयेदेवं क्रममालेति गीयते।। 3।।
माला मालेव पुष्पाणां पदानां ग्रन्थिनी हि सा।
आवर्तन्ते त्रयस्तस्यां क्रमव्युत्क्रम सङ्क्रमाः।। 4।।
मालोदाहरणम्-
समिधाग्निम्। अग्निं समिधा। समिधाग्निम्। समिधेति सम्- इधा।
अग्निन्दुवस्यत। दुवस्यताग्निम्। अग्निन्दुवस्यत।
दुवस्यत घृतैः। घृतै र्दुवस्यत। दुवस्यत घृतैः।
घृतै र्बोधयत। बोधयत घृतैः। घृतै र्बोधयत।
बोधयतातिथिम्। अतिथिं बोधयत। बोधयतातिथिम्। अतिथिमित्यतिथिम्।।
आस्मिन्। अस्मिन्ना। आस्मिन्।
अस्मिन्हव्या। हव्यास्मिन्। अस्मिन्हव्या।
हव्या जुहोतन। जुहोतन हव्या। हव्या जुहोतन। जुहोतनेति जुहोतन।। 1।। इति।
क्रममाला
ब्रूयात् क्रमविपर्यासा - वर्द्धर्च्चस्यादितोन्ततः।
अन्तञ्चादिन्नयेदेवं क्रममालेति गीयते।। 1।।
उदाहरणं यथा-
हरिः। समिधाग्निम्। अतिथिमित्यतिथिम्। समिधेति सम्- इधा। अतिथिं बोधयत। अग्नि न्दुवस्यत। बोधयत घृतैः। दुवस्यत घृतैः। घृतैर्दुवस्यत। घृतै र्बोधयत। दुवस्यताग्निम्। बोधयतातिथिम्। अग्निं समिधा। अतिथिमित्यतिथिम्। अग्निं समिधा।।
आस्मिन्। जुहोतनेति जुहोतन। अस्मिन्हव्या। जुहोतन हव्या। हव्या जुहोतन। हव्यास्मिन्। जुहोतनेति जुहोतन। अस्मिन्ना।। 1।।
एषा क्रममालाप्रचालिता- गुप्तेति शेषः। तथा गुप्तश्चायङ्वनमिति सम्प्रति लोके-
घनमाला
अन्तात्क्रमं पठेत्पूर्व - मादिपर्यन्त मानयेत्।
आदिक्रमं नयेदन्तं घनमाहु र्मनीषिणः।। 1।।
अतिथिमित्यतिथिम्। बोधयतातिथिम्। घृतै र्बोधयत। दुवस्यत घृतैः। अग्निन्दुवस्यत। समिधाग्निम्। समिधेति सम्- इधा। अग्नि न्दुवस्यत। दुवस्यत घृतैः। घृतै र्बोधयत। बोधयतातिथिम्। अतिथिमित्यतिथिम्।।
जुहोतनेति जुहोतन। हव्या जुहोतन। अस्मिन्हव्या। आस्मिन्। अस्मिन्हव्या। हव्या जुहोतन। जुहोतनेति जुहोतन।। 1।। इति।
पञ्चसन्धयः पञ्चक्रमाः
अनुक्रमश्चोत्क्रमश्च व्युत्क्रमोभिक्रमस्तथा।
सङ्क्रमश्चेति पञ्चैते जटायां कथिताः क्रमाः।।
अथ पञ्चसन्धियुक्ता घनमालायाः क्रमो लिख्यते-
जगतीह पञ्चसन्धियुक्ता घनमाला तु वैदिकपरम्परायाँ वर्तते। पुरा खलु वैदिकाः कृतपरिश्रमा आसन्। एवञ्च तस्मिन्काले ब्राह्मणाः वेदपारगाः- इति निश्चयेनैव, तद्विषये कुशलाः कृतकृत्याश्चासन्। अतो हि तेषां कृतिरियं युक्तियुक्ता प्रासङ्गिका च वर्तत एव। यस्मात्तस्माद्धि स्तुत्या सङ्ग्राह्यापि विबुधैरिति निश्चितम्। तथैव हि स्मरणमत्र प्रासङ्गादित्याशयो लेखकस्यापि।
यथा-
पावका नः।नो नः। नः पावका। पावका पावका। पावका नः।
पावका नो नः पावका पावका न स्सरस्वती सरस्वती नः पावका पावका न स्सरस्वती।
पावका नः। नः पावका। पावका नः। नस्सरस्वती। सरस्वती सरस्वती। सरस्वती नः। नो नः। नस्सरस्वती।
नस्सरस्वती सरस्वती नो न स्सरस्वती वाजेभि र्वाजेभि स्सरस्वती नो न स्सरस्वती वाजेभिः।
नस्सरस्वती। सरस्वती नः। नस्सरस्वती। सरस्वतीवाजेभिः। वाजेभिर्वाजेभिः। वाजेभिस्सरस्वती। सरस्वती सरस्वती। सरस्वती वाजेभिः।
सरस्वती वाजेभि र्वाजेभिस्सरस्वती सरस्वती वाजेभि र्वाजिनीवती वाजिनीवती वाजेभि स्सरस्वती सरस्वती सरस्वती वाजेभि र्वाजिनीवती।
सरस्वतीवाजेभिः। वाजेभिस्सरस्वती। सरस्वती वाजेभिः। वाजेभि र्वाजिनीवती। वाजिनीवती वाजिनीवती। वाजिनीवती वाजेभिः। वाजेभि र्वाजेभिः। वाजेभि र्वाजिनीवती।
वाजेभि र्वाजिनीवती वाजिनीवती वाजेभि र्वाजेभि र्वाजिनीवती।
वाजेभि र्वाजिनीवती। वाजिनीवती वाजेभिः। वाजेभि र्वाजिनीवती। वाजिनीवतीति वाजिनी- वती।।
यज्ञँ वष्टु। वष्टु वष्टु। वष्टु यज्ञम्। यज्ञँ यज्ञम्। यज्ञँ वष्टु।
यज्ञँ वष्टु वष्टु यज्ञँ यज्ञँ वष्टु धियावसु र्धियावसु र्वष्टु यज्ञँ यज्ञँ वष्टु धियावसुः।
यज्ञँ वष्टु। वष्टु यज्ञम्। यज्ञँ वष्टु। वष्टु धियावसुः। धियावसु र्धियावसुः। धियावसु र्वष्टु। वष्टु वष्टु। वष्टु धियावसुः।
वष्टु धियावसु र्धियावसु र्वष्टु वष्टु धियावसुः।
वष्टु धियावसुः। धियावसुर्वष्टु। वष्टु धियावसुः।
धियावसुरिति धिया- वसुः।। 1।। इति शम्।।
अथ शिखालक्षणम्-
पदोत्तरां जटामेव शिखामार्याः प्रचक्षते ।।5।।
समिधाग्नि मग्निं समिधा समिधाग्निन्दुवस्यत। समिधेति सम् - इधा।
अग्नि न्दुवस्यत दुवस्यताग्नि मग्नि न्दुवस्यत घृतैः।
दुवस्यत घृतै र्घृतै र्दुवस्यत दुवस्यत घृतै र्बोधयत।
घृतै र्बोधयत बोधयत घृतै र्घृतै र्बोधयतातिथिम्।
बोधयतातिथि मतिथिं बोधयत बोधयतातिथिम्। अतिथिमित्यतिथिम्।।
आस्मिन्नस्मि न्नास्मिन्हव्या। अस्मिन्हव्या हव्यास्मिन्नस्मिन्हव्या जुहोतन। हव्या जुहोतन जुहोतन हव्या हव्या जुहोतन । जुहोतनेति जुहोतन।।1।। इति
अथ रेखालक्षणम् -
क्रमाद् द्वि त्रि चतुष्पञ्च पदक्रममुदाहरेत्।
पृथक् पृथग् विपर्यस्य लेखामाहुः पुनः क्रमात्।। 6।।
रेखोदाहरणम्-
मधु नक्तम्। नक्तं मधु। मधु नक्तम्।
नक्तमुतोषसः। उषस उत नक्तम्। नक्तमुत।
उषसो मधुमत्पार्थिवं रजः। रजः पार्थिवं मधुमदुषसः। उषसो मधुमत्। मधुमत्पार्थिवम्। मधुमदिति मधु- मत्। पार्थिवं रजः। रज इति रजः।।
मधु द्यौरस्तु नः पिता। पिता नोस्तु द्यौर्मधु। मधु द्यौः। द्यौरस्तु। अस्तु नः। नः पिता। पितेति पिता।। 1।। इति।
अथ ध्वजलक्षणम्-
ब्रूयादादेः क्रमं सम्य- गन्तादुच्चारयेद्यदि।
वर्गे च ऋचि वा यत्र पठनं स ध्वजः स्मृतः।। 7।।
ध्वजोदाहरणम्-
1) विष्णोः कर्माणि। 2) सखेति सखा।
3) कर्माणि पश्यत। 4) युज्य स्सखा।
5) पश्यत यतः। 6) इन्द्रस्य युज्यः।
7) यतो व्रतानि। 8) पस्पश इति पस्पशे।
9) व्रतानि पस्पशे। 10) व्रतानि पस्पशे।
11) पस्पश इति पस्पशे। 12) यतो व्रतानि।
13) इन्द्रस्य युज्यः। 14) पश्यत यतः।
15) युज्य स्सखा। 16) कर्माणि पश्यत।
17) सखेति सखा। 18) विष्णोः कर्माणि।।1।। इति।
रथो द्विविधः। पादशः अर्द्धर्चशश्च।
अथ रथलक्षणम्-
पादशोर्द्धर्च्चशो वापि सहोक्त्या दण्डवद्रथः।। 8।।
रथोदाहरणम्।
प्रथमप्रकारः।
समिधाग्निम्। समिधेति सम्- इधा। अग्निं समिधा। घृतैर्बोधयत। बोधयत घृतैः।
समिधाग्निम्। समिधेति सम्- इधा। अग्निन्दुवस्यत। दुवस्यताग्निं समिधा। घृतैर्बोधयत। बोधयतातिथिम्। अतिथिं बोधयत घृतैः।
समिधाग्निम्। समिधेति सम्- इधा। अग्निन्दुवस्यत। दुवस्यत घृतैः। घृतैर्बोधयत। बोधयतातिथिम्। अतिथिमित्यतिथिम्।। इति
द्वितीय प्रकारो रथः -
2 स्वस्ति नः। नस्स्वस्ति।◌ स्वस्ति नः। नस्स्वस्ति।
3 स्वस्ति नः। न इन्द्रः। इन्द्रो नस्स्वस्ति। ◌ स्वस्ति नः। नस्तार्क्ष्यः। तार्क्ष्यो न स्स्वस्ति।
4 स्वस्तिनः। न इन्द्रः। इन्द्रो वृद्धश्रवाः। वृद्धश्रवा इन्द्रो नस्स्वस्ति। ◌ स्वस्ति नः। नस्तार्क्ष्यः। तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः। अरिष्टनेमि स्तार्क्ष्योन स्स्वस्ति।
5 स्वस्ति नः। न इन्द्रः। इन्द्रो वृद्धश्रवाः। वृद्धश्रवा स्स्वस्ति। स्वस्ति वृद्धश्रवा इन्द्रो न स्स्वस्ति। ◌ स्वस्ति नः। नस्तार्क्ष्यः। तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः। अरिष्टनेमि स्स्वस्ति। स्वस्त्यरिष्टनेमिस्तार्क्ष्यो न स्स्वस्ति।
6 स्वस्ति नः। न इन्द्रः। इन्द्रो वृद्धश्रवाः। वृद्धश्रवा स्स्वस्ति। वृद्धश्रवा इति वृद्ध- श्रवाः। स्वस्तिनः। न स्स्वस्ति वृद्धश्रवा इन्द्रो न स्स्वस्ति। ◌ स्वस्तिनः। नस्तार्क्ष्यः। तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः। अरिष्टनेमि स्स्वस्ति। अरिष्टनेमिरित्यरिष्ट- नेमिः। स्वस्ति नः। नस्स्वस्त्यरिष्टनेमिस्तार्क्ष्यो न स्स्वस्ति।
7 स्वस्तिनः। न इन्द्रः। इन्द्रो वृद्धश्रवाः। वृद्धश्रवास्स्वस्ति। वृद्धश्रवा इति वृद्ध- श्रवाः। स्वस्ति नः। नः पूषा। पूषा नस्स्वस्ति वृद्धश्रवा इन्द्रो नस्स्वस्ति। ◌ स्वस्ति नः। नस्तार्क्ष्यः। तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः। अरिष्टनेमिस्स्वस्ति। अरिष्टनेमिरित्यरिष्ट- नेमिः। स्वस्ति नः। नो बृहस्पतिः। बृहस्पतिर्न्न स्स्वस्त्यरिष्टनेमिस्तार्क्ष्यो न स्स्वस्ति।
8 स्वस्ति नः। न इन्द्रः। इन्द्रो वृद्धश्रवाः। वृद्धश्रवा स्स्वस्ति। वृद्धश्रवा इति वृद्ध- श्रवाः। स्वस्ति नः। नः पूषा। पूषा विश्ववेदाः। विश्ववेदाः पूषा नस्स्वस्ति वृद्धश्रवा इन्द्रो नस्स्वस्ति। ◌ स्वस्ति नः। नस्तार्क्ष्यः। तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः। अरिष्टनेमि स्स्वस्ति । अरिष्टनेमिरित्यरिष्ट- नेमिः। स्वस्ति नः। नो बृहस्पतिः। बृहस्पतिर्दधातु। दधातु बृहस्पतिर्न स्स्वस्त्यरिष्टनेमि स्तार्क्ष्यो नस्स्वस्ति।
9 स्वस्ति नः। न इन्द्रः। इन्द्रो वृद्धश्रवाः। वृद्धश्रवा स्स्वस्ति। वृद्धश्रवा इति वृद्ध- श्रवाः। स्वस्ति नः। नः पूषा। पूषा विश्ववेदाः। विश्ववेदा इति विश्व- वेदाः। ◌ स्वस्ति नः। नस्तार्क्ष्यः। तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः। अरिष्टनेमिस्स्वस्ति। अरिष्टनेमिरित्यरिष्ट - नेमिः। स्वस्ति नः। नो बृहस्पतिः। बृहस्पतिर्दधातु। दधात्विति दधातु।। - इति।
अथ घनलक्षणम्-
जटामुक्त्वा विपर्यस्य तत्पदानि पुनः पठेत्।
अयं घन इति प्रोक्त - इत्यष्टौ विकृतीः पठेत् ।। 9।।
अन्यच्च घनस्य द्वितीयलक्षणम्-
अन्तात्क्रमं पठेत्पूर्वमादिपर्यन्तमानयेत्।
आदिक्रमं नयेदन्तं घनमाहुर्मनीषिणः।। 10।।
घनोदाहरणम्-
समिधाग्नि मग्निं समिधा समिधाग्नि न्दुवस्यत दुवस्यताग्निं समिधा समिधाग्नि न्दुवस्यत। समिधेति सम्- इधा। अग्निन्दुवस्यत दुवस्यताग्नि मग्नि न्दुवस्यत घृतैर्घृतै दुवस्यताग्नि मग्नि न्दुवस्यत घृतैः। दुवस्यत घृतै र्घृतै र्दुवस्यत दुवस्यत घृतै र्बोघयत बोधयत घृतै र्दुवस्यत दुवस्यत घृतै र्बोधयत। घृतै र्बोधयत बोधयत घृतै र्घृतै र्बोधयतातिथि मतिथिं बोधयत घृतै र्घृतै र्बोघयतातिथिम्। बोधयतातिथि मतिथिं बोधयत बोधयतातिथिम्। अतिथिमित्यतिथिम्।।
आस्मि न्नस्मि न्नास्मि न्हव्या हव्यास्मि न्नास्मिन्हव्या। अस्मिन्हव्या हव्यास्मि न्नस्मि न्हव्या जुहोतन जुहोतन हव्यास्मि न्नस्मि न्हव्या जुहोतन। हव्या जुहोतन जुहोतन हव्या हव्या जुहोतन। जुहोतनेति जुहोतन।। 1।। इति प्रसिद्धाः।।8।। इत्यष्टविकृतिलक्षणान्युक्तानि।
अध्ययने संहितापारायणम् 1, पदपारायणम् 2, जटापारायणम् 3, क्रमदण्डपारायणञ्च 4। एतत्पारायणचतुष्टयमित्यर्थः।। 6।।